Dołowa fauna. Zwierzęta w pracy pod ziemią

Obecność zwierząt w kopalniach, choć dziś nie tak powszechna jak dawniej, trwa nieprzerwanie właściwie od początków górnictwa.

I nie mamy tu na myśli podjadających prowiant i kradnących łojowe świece gryzoni¹, ale zwierząt świadomie przez górników opuszczonych w głąb ziemi, w celu wykorzystania ich wyspecjalizowanych cech i zmysłów. Oprócz tych najbardziej pożądanych i oczywistych – jak siła i wytrzymałość, w podziemnej pracy wsparciem człowieka był również doskonały zwierzęcy węch, sprawność i zwinność, a nawet… wyjątkowa wrażliwość na szkodliwe gazy.

Pies najlepszym przyjacielem człowieka

Yorkshire terrier, czyli popularny york, towarzyszył brytyjskim robotnikom w czasach rewolucji przemysłowej. Dziś, dzięki hodowli ukierunkowanej na piękną sierść, yorki kojarzą się raczej z salonowym trybem życia. Czasem tylko da o sobie znać ich zadziorny charakter, nieustępliwość i odwaga w konfrontacjach z innymi zwierzętami. Instynkt łowiecki u ich przodków był cechą dominującą, czyniąc pierwsze yorki wyjątkowo skutecznymi pogromcami szczurów w robotniczych domostwach, młynach, a niektórzy autorzy sugerują, że również… w kopalniach².

Współcześnie, doskonale czułe powonienie czworonogów sprawdza się w przeszukiwaniu gruzowisk, również tych podziemnych, zwanych zawałami. Pierwszym w Polsce kopalnianym zastępem ratowniczym może się pochwalić należąca do Polskiej Grupy Górniczej kopalnia Piast w Bieruniu³. Specjalistyczna Grupa Poszukiwawczo Ratownicza PSP w Jastrzębiu Zdroju również ma w swoich szeregach odpowiednio doświadczonych i wyszkolonych psich funkcjonariuszy, którzy wraz ze swoimi przewodnikami wspierali ratowników górniczych podczas działań ratowniczych w KWK Rydułtowy w 2014 r.⁴

Strażacy z psami przy KWK Rydułtowy. Fot. asp. Mateusz Kaczmarek / Państwowa Straż Pożarna

Spiritus movens

Gdy płytkie, pionowe wyrobiska zastąpiono wyrobiskami poziomymi, coraz bardziej i bardziej odległymi od szybów, którymi wyciągano na powierzchnię urobek, ręczny transport okazał się zadaniem ponad siły młodych śleprów. Na Śląsku, pierwszy raz do transportu dołowego zaprzęgnięto konie w 1803 r.⁵ Znacznie wcześniej stało się do w kopalniach soli. „Opis żup krakowskich z 1518 r.” pierwszy raz rozgranicza pracę koni „dolnych” i „kieratnych”. Pamiętać bowiem należy, że zanim pierwszy koń został opuszczony szybem w głąb ziemi, zwierzęta były wykorzystywane do pracy przy transporcie na powierzchni oraz w kieratach odwadniających i obsługujących szyby⁶.

Przez lata, w trosce o dobrostan koni, wprowadzano szereg regulacji opisujących warunki, czas pracy i odpoczynku (np. wolne niedziele), wymogi wentylacji i odwodnienia, przepisy związane z bezpieczeństwem zwierząt oraz instrukcje dla woźniców. Zwierzęta miały również zapewnioną opiekę weterynaryjną⁵.

Kierat – makieta znajdująca się na ekspozycji Carbonarium

Zwierzęta pociągowe raz pod ziemię opuszczone, przez lata nie oglądały światła słonecznego. Wiele źródeł wskazuje na to, że wbrew obiegowej opinii, w większości nie ślepły. Baśka, ostatnia klacz pracująca w polskiej kopalni, wyjechała z Wieliczki na powierzchnię w nocy (aby mogła się przyzwyczaić do światła dziennego) 14 marca 2002 r. Z relacji Działu Promocji i Marketingu Muzeum Żup Krakowskich wynika, że na górniczej emeryturze spędziła 13 lat, czyli dokładnie tyle, ile pracowała pod ziemią⁷.

Brutalna rzeczywistość podziemnego kanarka

Zanim upowszechniły się nowoczesne urządzenia pomiarowe stężenia kopalnianych gazów, odpowiedzialne zadanie wczesnego ostrzegania w wyrobiskach pełniły kanarki. Choć badano użyteczność również innych ptaków oraz gryzoni, to właśnie kanarek (konkretnie kanarek harceński) najwyraźniej dawał swoim zachowaniem znać, że „coś wisi w powietrzu”. Szybki metabolizm i natychmiastowa zmiana zachowania w przypadku ekspozycji na szkodliwe gazy pozwalały górnikom w porę zauważyć zagrożenie spowodowane tlenkiem węgla lub metanem i w porę wycofać się z niebezpiecznych rejonów.

Klatka do resuscytacji kanarka. Fot. 1930-635 Science Museum Group Collection Online⁸

Zwykle nie dopuszczano do śmiertelnego zatrucia sympatycznych, skrzydlatych towarzyszy. Górnicy mocno się do kanarków przywiązywali i darzyli je szczególnym szacunkiem, o czym świadczy wyjątkowa popularność domowych hodowli. Pierwsi, w XVIII wieku, zwozili je pod ziemię Austriacy. W niemieckich kopalniach można było spotkać je jeszcze na początku lat 50. XX w.⁹

Carbonarek – ceramiczna zawieszka dostępna w naszym sklepiku

Źródła:

[1] Gulik A., Czy szczur kopalniany zje żymłę? [online] Nettg.pl, 17.10.2014 [dostęp 14.04.2025]
[2] Origin of the Yorkshire Terrier [online] Yorkieinfocenter.com [dostęp 14.04.2025]
[3] Psy ratownicze tropią w kopalniach od lat [online] Nettg.pl, 26.08.2024 [dostęp 14.04.2025]
[4] Strażacy z psami z SGPR w Jastrzębiu-Zdroju w akcji w kopalni Rydułtowy [online] Nowiny.pl, 11.07.2024 [dostęp 14.04.2025]
[5] Gierlotka S., Transport konny w górnictwie [online] ISSN 2391-9450 [dostęp 14.04.2025]
[6] Charkot J., Konie w służbie salinarnej [online] Dział Historii i Kultury Materialnej Górnictwa, Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka [dostęp 14.04.2025]
[7] Ciryt B., Baśka wyjechała z wielickiej kopalni 22 lata temu. To był ostatni koń, który pracował tu pod ziemią [online] Gazetakrakowska.pl, 14.03.2024 [dostęp 14.04.2025]
[8] Science Museum Group, Canary resuscitator [online] 1930-635 Science Museum Group Collection Online [dostęp 14.04.2025]
[9] Berezowski K., Kanarki były wrażliwe na obecność gazów kopalnianych, latami towarzyszyły górniczej robocie [online] Trybuna Górnicza, nr 2 (1522) 12.01.2024, str. 8 [dostęp 14.04.2025]