Kufle okolicznościowe: skąd się wzięły, jak wyglądają i jaka jest ich historia

Czym są kufle okolicznościowe?

Kufle okolicznościowe to pamiątki z różnego rodzaju wydarzeń związanych z górnictwem. Najczęściej bywają kojarzone z uroczystymi barbórkami, a także karczmami piwnymi zwanymi także Spotkaniami Gwarków. Z ich okazji każda z kopalń zamawia specjalne kufle, które każdego roku otrzymują wszyscy uczestnicy górniczych uroczystości. Zwykle zawierają napis: „Karczma Piwna” lub „Spotkanie Gwarków”, kolejną numerację imprezy, jej datę, a także ozdobne motywy, np. wizerunek górników przy pracy wraz z narzędziami, krajobrazy nawiązujące do natury, górnicze stroje robocze i galowe, a także motywy heraldyczne czy roślinne. Przykładowe kufle możesz zobaczyć tutaj. To pamiątki z jastrzębskich karczm, które znajdują się w zbiorach Instytutu Dziedzictwa i Dialogu – Łaźni Moszczenica.

Kufle wyróżniają się między sobą nie tylko tymi ozdobami, ale i charakterystycznym kształtem, nieraz bardzo nietypowym. Najczęstszymi materiałami z których wytwarzane są kufle są ceramika i szkło. Mają bogatą historię zarówno motywów jak i materiałów z których są wytwarzane. Do dzisiaj kufle są przedmiotami hobbystycznego gromadzenia, przechowują je nie tylko byli pracownicy kopalń i uczestnicy górniczych uroczystości, ale także kolekcjonerzy i pasjonaci, którzy dostrzegają w nich walory artystyczne i ukryte piękno.

Zanim jednak przedstawimy historię kufli warto wspomnieć pokrótce czym były i są górnicze uroczystości, z których pochodzą te ciekawe pamiątki.

Spotkania Gwarków w Jastrzębiu-Zdroju jako przykłady tradycji górniczych

Karczmy Piwne w Jastrzębiu-Zdroju mają krótką, choć ciekawą historię. Zapoczątkowane w 1978 w. w KWK „Jastrzębie” z inicjatywy ówczesnego dyrektora tej kopalni Zbigniewa Krzyszkowskiego stały się coroczną okazją do spotykania się „braci górniczej” we własnym gronie. W ślad za „Jastrzębiem”poszły w późniejszych latach inne kopalnie: „Moszczenica”, „Manifest Lipcowy” („Zofiówka”), „Borynia”, a także należąca do miasta w latach 1977-1993 KWK „XXX-lecia PRL” („Pniówek”) organizując własne karczmy. Odbywały się one każdego roku zazwyczaj od listopada do stycznia, najczęściej w kopalnianych cechowniach czy szkołach górniczych. Karczmy piwne stały się pewnego rodzaju ceremoniałem, który choć miał swoje zasady i reguły, to były dobrą okazją do swobodnej wymiany własnych poglądów przy stole. Świadczą o tym m.in. ciekawe źródła z tamtych uroczystości:

„Na siedem godzin przed północą do uczelni górniczej kopalni Jastrzębie w Jastrzębiu-Zdroju przybyć należy, aby przy zastawionych stołach napojem szlachetnym się uraczyć a śpiewkami i dowcipem wszelakim się zabawić”

– tak brzmi fragment zaproszenia na I Karczmę Piwną zorganizowaną przez pracowników „Manifestu Lipcowego” w listopadzie 1984 r.

Po 2000 r. coraz częściej obok karczm organizowano także biesiady piwne (w tych mogły uczestniczyć również kobiety). Dzisiaj obie uroczystości bywają głównie kojarzone z zabawą, która jednak rządziła się i rządzi nadal nieco innymi prawami od zwykłej „balangi”. Dzisiaj karczmy czy biesiady są czasem mylone z uroczystymi Barbórkami, które jednak stanowią odrębny przykład tradycji górniczych.

kufle górnicze barbórka

Skąd wywodzi się słowo „kufel”?

„Kufel – narzędzie służące do transportu złocistego napoju bogów. Kufel używany był już w czasach starożytnych, udowadniając, że nasi praprzodkowie głupi nie byli i wiedzieli, jak dogodzić sobie i potomkom”

– w taki właśnie żartobliwy sposób rozpoczyna się opis tego naczynia zamieszczony w Nonsensopedii – polskiej encyklopedii humoru. Dalej czytamy o jego wymiarach, pojemności, konstrukcji, występowaniu na świecie i jego wpływie na społeczeństwo. To przedstawienie kufla nosi w sobie jednak ziarenko prawdy. Informacje o nim pokrywają się z tymi zamieszczonymi w Wikipedii w odniesieniu np. do jego objętości. Dowiadujemy się z niej, że: „Kufle najczęściej mają objętość od 0,25-1 litra. W krajach anglosaskich najpopularniejszą objętością kufla jest 1 pinta (ok. 0,568 litra). W Niemczech kufel o objętości 1,069 l nosi nazwę Mass”.

Skąd właściwie wzięła się jednak sama nazwa kufel? Tutaj odpowiedzi bywają różne. Najczęściej podaje się, że nazwa ta pochodzi od niemieckiego „kufe”, a samo to niemieckie słowo wywodzi się jeszcze z łacińskiego „cōpa”. Dawniejsi rzemieślnicy, którzy wykonywali zawód bednarza wytwarzali beczki lub inne naczynia do przechowywania napojów. Do dzisiaj niektóre kufle nawiązują do bednarstwa, co widać po ich „beczkowatych kształtach”, a na ceramicznych powierzchniach takich naczyń często pojawiają się również motywy związane z beczkami.

Nie ma kufli bez piwa

Sama historia kufli nierozłącznie związana jest piciem piwa. Tradycja spożywania tego trunku jest bardzo bogata i sięga ok. 4000 lat p.n.e. Znały już ją już ludy zamieszkujące teren Mezopotomii. Stąd też pochodzą pierwsze znane nam zapiski, które są jednak nieco późniejsze. Wszak w samym Kodeksie Hammurabiego poświęcono mu aż cztery paragrafy. Egipcjanie również znali ten napój. Z cywilizacji tej pochodzą także pierwsze wzmianki o problemach alkoholowych. Najpierw zakazano picie w świątyniach, później w samej armii faraona. Zakaz ten tłumaczono powodowaną alkoholem rozwiązłością żołnierzy, którzy mieli wpływ na przegrywanie bitew przez egipskich władców. Z czasem piwo powędrowało do Grecji, a stamtąd do Rzymu.

Co wspólnego mają dzisiejsze kufle ze średniowiecznymi?

We wczesnym okresie średniowiecza pojawił się pierwowzór kufli – rogi zwierzęce używane przez plemiona germańskie i słowiańskie. Do dzisiaj niektóre kufle mają kształt nawiązujący do tamtych czasów. W średniowieczu nastąpiła ogromna zmiana w samym sposobie wyrabiania tego typu przedmiotów. Zadziwiać może też niezwykła różnorodność materiałów używanych do produkcji naczyń od drewna i cyny, aż po glinę i szkło. Drewniane kufle spełniały przede wszystkim funkcję izolacyjną utrzymując ciepło „złocistego trunku” przez bardzo długi czas. Z kolei te wykonane z miedzi lub cyny były preferowane głównie przez możnowładztwo i szlachtę ze względu na ich wytrzymałość, a także elementy ozdobne. Misternie wykonane ryciny czy uchwyty także były cennymi dodatkami, które wizualnie wzbogacały te przedmioty.

O motywach i symbolice dawnych kufli. Jaki ślad po sobie pozostawiły?

Na kuflach często przedstawiano motywy natury, heraldyczne czy sceny religijne. Do dzisiaj na tego typu przedmiotach często widnieją scenki górników ukazanych na tle krajobrazów leśnych czy górskich, co jest bezpośrednią aluzją do kufli średniowiecznych. Zdarzają się także motywy heraldyczne. Co ciekawe pierwszy kufel z KWK „Moszczenica” przedstawia wizerunek koziołków, co może być odwołaniem do herbu kilku miast w Polsce: Poznania, Lublina czy miasta bliżej naszego regionu – Kędzierzyna Koźle. Nasuwa się pytanie: dlaczego zastosowano akurat ten motyw i co wspólnego miały te trzy miasta z górniczymi karczmami piwnymi w naszym regionie? Jedynie drugie z wymienionych miast miało i ma bezpośredni związek z górnictwem węgla kamiennego z uwagi na jedyną w Polsce czynną kopalnię w tamtejszych stronach – „Bogdankę”. Być może stąd pomysł na tego typu wizerunek.

W średniowieczu występowały również wzory geometryczne i mitologiczne. Te ostatnie były odwołaniem do sztuki starożytnej np. tej przedstawianej na greckich wazach. Na jednym z kufli wykonanych z okazji II Karczmy Piwnej, która odbyła się w 1983 r. na kopalni „XXX-lecia PRL” widać postać człowieka – prawdopodobnie myśliwego. Być może jest to motyw nawiązujący do któregoś ze starożytnych bóstw. Według różnych przekazów dopiero w końcówce tej epoki ustalono formę tego naczynia, które kształtem przypominały współczesne nam kufle. Zaczęto wówczas stosować także kufle szklane tzw. szklanice, które pojawiły się w bogatszych domach piwoszy.

kufle górnicze barbórka

Kufle w początkach epoki nowożytnej i techniki ich wytwarzania

W epoce nowożytnej kufle zaczęły przechodzić swoistą rewolucję. Przestały być jedynie naczyniami do piwa stając się symbolem pozycji społecznej i statusu majątkowego. Było to widoczne zwłaszcza wśród warstwy szlacheckiej. Pod tym względem najbardziej różnorodny był renesans. Pojawiły się wówczas trendy, które z jednej strony nawiązywały do motywów antycznych, z drugiej dalej stosowano niektóre materiały obecne jeszcze w średniowieczu. Dobrym tego przykładem były kufle szklane, które były produkowane w dużych ilościach, ale dostępne tylko dla najbogatszych. Pojawiły się jednak nowe techniki wytwarzania tego typu naczyń, jak sztuka dmuchania szkła. Rzemieślnicy, którzy trudnili się takimi zajęciami kształtowali tak szkło, aby po jego rozgrzaniu uformować ozdobne i kształtne wzory. Nie było to zadanie łatwe, bowiem oprócz nietypowych wzorów musieli także stosować ozdobne kolory, które dopiero naniesione na powierzchnię kufla tworzyły pewną całość.

Inną techniką wytwarzania kufli była obróbka metali, która polegała na „kuleniu” przez rzemieślnika, najczęściej kowala materiału, cyny lub srebra w złożone uchwyty pokrywy i elementy dekoracyjne. Tak wykonane naczynie wzmacniało jego walory estetyczne. Jednym z ciekawych elementów dekoracyjnych ówczesnych naczyń było ukazanie scenek rzemieślników podczas pracy. Do wykonania tego typu motywów używano farb, co znajduje potwierdzenie m.in. utworach nowożytnych twórców takich jak: Mikołaj Rej i Jan Kochanowski. Można zatem stwierdzić, że tego typu techniki, oprócz zapewnienia lepszej funkcjonalności kufli piwnych, pośrednio wpływały na gust i trendy artystyczne tej epoki.

Pokrywki w służbie higieny

W okresie renesansu obok często występujących szklanych wyrobów, pojawiły się także kufle z pokrywkami, natomiast sama koncepcja na produkcję tego typu pojawiła się jeszcze w późnym średniowieczu. Wtedy myślano o nich głównie w kategoriach medycznych i traktowano jako środki sanitarne. Miało to poniekąd związek z bardzo przykrymi dla mieszkańców ówczesnej Europy zdarzeniami. Na początku XV w. Europa Środkowa została dotknięta groźną plagą much, które atakowały żywność i słodkie napoje. W konsekwencji w późniejszym czasie ich łupem padło również piwo. Aby temu zapobiec w kolejnych stuleciu w kilku księstwach niemieckich uchwalono przepisy, które mówiły o tym, że wszystkie pojemniki na żywność i napoje mają od tej pory zostać przykryte.

Przepis ten dotyczył nawet zwykłego kubka, który trzeba było przykryć przed dostaniem się owada i utonięciem w napoju. W ten sposób powstała pokrywka na zawiasach z mechanizmem dźwigni. Zastosowanie to znalazło swój wyraz w tym, że od tamtego momentu wszystkie niemieckie naczynia zakrywane były w taki sposób. Niektórzy z historyków sądzą, że plaga much była pokłosiem epidemii dżumy tzw. „czarnej śmierci”, która w XIV w. według różnych szacunków pochłonęła ponad 50 milionów mieszkańców ówczesnej Europy. Choroba w kolejnych fazach powracała jeszcze w następnym stuleciu aż 11 razy. Najbardziej dotykała wówczas terenów położonych blisko Morza Śródziemnego i Italię. Większość badaczy dziś uważa, że „czarna śmierć” była przenoszona przez pchły, nie przeszkodziło to jednak w egzekwowaniu w XVI w. przepisów związanych z zabranianiem używania „naczyń otwartych”.

kufle górnicze barbórka

Dalsze dzieje kufli w epoce nowożytnej

Wiek XVII przyniósł dalsze zmiany, zwłaszcza pod względem ukazywanych motywów. Wciąż popularne były nakrycia, które stanowiły swoisty dodatek dekoracyjny. Używało się ich zwłaszcza w naczyniach wykonywanych ze srebra, podczas różnego rodzaju przyjęć czy biesiad organizowanych przez wysoko urodzonych. W motywach kufli ze srebra pojawiały się sceny biblijne zwłaszcza ze Starego Testamentu. Tak wykonane kufle stanowiły prezent zwłaszcza podczas zaślubin czy chrztów. Podczas chrztów odczytywano wersy Pisma Świętego mówiące o chrzcie Chrystusa, przejściu Izraelitów przez Morze Czerwone, spotkaniu Chrystusa i Samarytanki przy studni, a także o obrzezaniu Jezusa. Odwzorowania zostały zaczerpnięte od gdańskich złotników, którzy przenieśli ich wizerunki na kufle. Niestety brak dzisiaj dowodów, które pozwalałyby zweryfikować do kogo należały owe wyroby. Nie umieszczano na nich żadnych znaków własnościowych ani nazwisk. Napisy czy inicjały zaczęły się pojawiać dopiero w XIX w.

W XVIII wieku kufle przybrały głównie kształt stożkowaty, a rewolucja przemysłowa przyczyniła się do tego, że w zakładach coraz częściej kufle zaczęto produkować na masową skalę, a nie ręcznie jak czyniono aż do wieku XVIII w. Maszyny parowe zaczęto wykorzystywać również w zakładach ceramiki i szkła, a dodatkowe użycie odpowiednich form w procesie produkcyjnym pozwoliło na większą precyzję i spójność w projektowaniu kufli do piwa. Poprawa sieci transportowej pozwoliła zaś na szeroką dystrybucję kufli na rynek. W następnym stuleciu browary piwne coraz częściej niż dotychczas zaczęły filtrować piwo, co pociągnęło za sobą również zmianę w zakresie wyglądu samych kufli. Stały się one bardziej przezroczyste, przez co „piwosz” mógł ocenić barwę i klarowność napoju.

XIX-wieczne kufle

Piękne ceramiczne i stożkowate kufle w kolejnym stuleciu przeszły dalszą metamorfozę. Naczynia te, a także nawet same szklanki stały się bardziej przezroczyste. Zabieg ten spełniał dwa cele. Z jednej strony pozwalał lepiej ocenić barwę samego „złocistego trunku”, z drugiej podnosił jego „klarowność”. Zmiana ta miała związek z lepszą w tej epoce znajomością samego piwa, a także procesów jego warzenia. Zastąpiono wówczas metodę górnej fermentacji metodą fermentacji dolnej. Podczas fermentacji drożdże formują się na dnie naczynia, co powoduje, że piwo zyskuje właśnie większą klarowność. Nadal stosowano również w kuflach często występującą pokrywę cynową, co ma ślad także i dzisiaj. W XIX wieku popularne były także wyroby z ceramicznej kamionki, najtwardszej odmiany ceramiki dekoracyjnej, a także naczynia ze szkła kryształowego. Te ostatnie w XX w. upowszechniły się także w domach.

Kufle w XX-wieku i współcześnie

W początkach XX wieku producenci kufli zaczęli projektować te przedmioty z myślą o ich skuteczniejszym użytkowaniu. Upowszechnienie produkcji było zatem zgodne z ówczesnymi trendami wynikającymi z preferencji samych konsumentów. Skupiono się na ich wytrzymałości i funkcjonalności. Największą popularność zyskały przezroczyste kufle szklane, co umożliwiło konsumentom podziwianie barwy piwa. W połowie wieku na popularności zyskały kufle o charakterze dekoracyjnym. Zaczęto stosować kufle z logo, nazwami lokalu, wydarzeń związanych z piciem piwa, czego przykładem były karczmy piwne, a także ozdabianie kufli pięknie wykonanymi wzorami. Ten zabieg spowodował upowszechnienie się tego typu naczyń, a także poprawę doświadczenia z picia piwa.

Współcześnie wiele materiałów takich jak ceramiczna kamionka czy porcelit nadal jest stosowanych w produkcji kufli. Mimo to na rynku pojawiają się także przedmioty wytworzone z innych materiałów: stali nierdzewnej, miedzi a nawet silikonu spożywczego. Kufle ze stali nierdzewnej gwarantują utrzymanie dłużej stałej temperatury, idealny do utrzymania zimnego piwa przez dłuższy czas, z kolei miedź zapewnia większą przedniość cieplną oraz unikalny walor estetyczny. Ciekawym przykładem współczesnej technologii jest kufel do piwa z izolacją dwuścienną, która zapobiega parowaniu i utrzymuje suche dłonie. Na podstawie tych przykładów także i my możemy stwierdzić, że kufle same w sobie zawierają ciekawą wartość i estetyczną i kulturową, która ma swoje źródło w już dawno minionych czasach.

kufle barbórkowe

Bibliografia:

Artykuły internetowe:

60 lat kolekcjonerskiej pasji

https://birofilia.org/historie/60-lat-kolekcjonerskiej-pasji.html [dostęp: 12.11.2025]

XVII wieczne srebrne kufle i ich dekoracje

https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/xvii-wieczne-srebrne-kufle-i-ich-dekoracje [dostęp: 12.11.2025]Węgrzyn, Zbigniew Jóźwiakowski i jego ogromna kolekcja pamiątek górniczych, w tym wyjątkowych kufli z karczm piwnych – zdjęcia

https://walbrzych.naszemiasto.pl/zbigniew-jozwiakowski-i-jego-ogromna-kolekcja-pamiatek/ar/c13-9541781 [dostęp: 13.11.2025]

Historia kufli

https://silesia-art.pl/sztuka/historia-kufli/ [dostęp: 12.11.2025]

Historia kufli piwnych – od średniowiecznych tawern po nowoczesne bary

http://zdrowy-talerz.pl/historia-kufli-piwnych-od-sredniowiecznych-tawern-po-nowoczesne-bary/ [dostęp: 12.11.2025]

Historia piwa. Rewolucje piwne na przełomie XIX i XX wieku

https://browarkormoran.pl/historia-piwa-rewolucje-piwne-na-przelomie-xix-i-xx-wieku/ [dostęp: 13.11.2025]

Kufle do piwa

https://birofilia.org/historie/kufle-do-piwa.html [dostęp: 13.11.2025]

Kufel Nonsensopedia

https://nonsa.pl/wiki/Kufel [dostęp: 13.11.2025]

Kufle Okolicznościowe