Miasto górników, miasto socjalistyczne, miasto przyszłości?

Koniec czerwca to czas, kiedy w lokalnych mediach oraz w mediach społecznościowych raz za razem przypominana jest współczesna historia Jastrzębia-Zdroju. Ale rocznica uzyskania przez Jastrzębie praw miejskich to też dobra okazja, by zajrzeć do źródeł. Dziś sprawdzamy, jak o tym wydarzeniu pisano w prasie przed, w trakcie oraz po 30 czerwca 1963 roku.

Pod koniec lat 50., kiedy Jastrzębie było uzdrowiskową osadą, która lada chwila miała stać się przemysłowym miastem, prasa zwracała uwagę na kilka rzeczy: degradację Parku Zdrojowego, upadek moralności i komentowała plany budowy miasta. W 1957 roku „Nowiny” pisały:

„Trzeba przyznać, iż w okresie międzywojennym Jastrzębie Zdrój było znacznie bardziej atrakcyjne, niż dziś. Więcej wówczas dbano o park, który był należycie uporządkowany i wyposażony w ławki (…). W ostatnich kilkunastu latach park zmienił się w lasowisko, ławeczki i drogi uległy zniszczeniu, zarósł zielskiem i zamienił się w mokradło.”

W jednym z numerów z 1958 roku zabawy w Domu Zdrojowym opisywano jako moralną degrengoladę:

„Dom ten, zwany „Kasynem“, przyczynia się walnie do upadku moralności i dobrych obyczajów. Jak do „Mekki“ ciągną tu tłumy żądnych przygód młodzianów. Niektórzy z nich przybywają z odległych nieraz miejscowości. Jest widocznie po co, bo w kasynie, posiadającym aż dwóch kierowników, urządzane są koncerty i dansingi w każde środy, czwartki, soboty i niedziele. Po każdej prawie zabawie następuje „mordobicie”, po którym po kilka osób wędruje do szpitala. Przedmiotem bójki jest zazwyczaj spór o dziewczynę lub też dzielnicowe porachunki. W dniu 1 lutego br. pracownicy zwerbowani, wracając z dansingu, rozbili głowę młodemu stolarzowi Sitce, następnie zaś zamknęli się w domu p. Malchera, skąd — niczym z twierdzy — wyrzucali z okien pociski w kształcie kamieni i sztachet.”

Stan ten nazwano malowniczym określeniem „jastrzębskie eldorado” zauważając, że:

„Bezprawiu przygląda się miejscowa ludność, która jest tu w mniejszości i nie może skutecznie przeciwdziałać. Walczy z nim również miejscowa MO, ale ta jest liczebnie szczupła. Dlatego bójki mają miejsce nawet w porze dziennej.”

Jednak wiodącym tematem dotyczącym Jastrzębia-Zdroju były plany dotyczące budowy miasta. Jeszcze w 1959 roku prasa zwracała uwagę, że choć miasto ma powstać za kilka lat, plany te nie zostały jeszcze nawet ostatecznie zatwierdzone:

„Według wszelkiego prawdopodobieństwa nowe 9 piętrowe bloki mieszkalne mają powstać w kierunku Bzia Górnego, zaś rejon Zdroju i Jastrzębia Dolnego wykorzystany byłby pod budownictwo domków jednorodzinnych.”

Wiele pozostawało w strefie przypuszczeń i życzeń:

„Potrzeba będzie kilkadziesiąt tysięcy nowych mieszkań dla przyszłych górników i ich rodzin. Kilka lat temu projektowano budowę nowego i dużego miasta w Pawłowicach. Kiedy koncepcja ta odpadła zastanawiano się nad rozpoczęciem budowy nowego miasta na innych terenach. Niedawno temu Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach podjęło w tym kierunku uchwałę, w której m. in. zlecono Wojewódzkiemu Działowi Architektonicznemu poczynić wstępne kroki w sprawie zabudowy terenu w Bziu. Projektuje się więc wykorzystanie pod zabudowę nowego miasta Jastrzębie terenów ciągnących się z Bzia Zameckiego aż do Jastrzębia.”

W 1961 roku w przestrzeni medialnej pojawiało się coraz więcej konkretów. Zapowiadano, że nowopowstające miasto w 1975 roku osiągnie 60 tysięcy mieszkańców (i tak też się stało). „Gazeta Zielonogórska” w czerwcu 1961 roku, czyli 2 lata przed nadaniem Jastrzębiu praw miejskich, pisała:

„Na terenie niewielkiego osiedla Jastrzębie Zdrój w rejonie rybnickiego okręgu węglowego stanie w niedalekiej przyszłości duże, nowoczesne miasto, w którym zamieszkają górnicy z okolicznych kopalń projektowanych obecnie lub znajdujących się w stadium budowy — „Jastrzębie”, „Moszczenica”, „Zofiówka”, „Borynia” i „Pniówek”. Nowe Jastrzębie będzie się rozciągać na obszarze ponad 2 tys. hektarów. Do roku 1965 powstanie na tym terenie tylko tzw. osiedle awaryjne dla górników zatrudnionych przy budowie, a następnie do roku 1975 wyrośnie tutaj 60-tysięczny organizm miejski.”

W tym czasie „Nowiny” podawały nie tylko przewidywaną liczbę mieszkańców, ale też planowaną infrastrukturę:

„Omówiony na sesji ORN (czyli Okręgowej Rady Narodowej – przyp. red.) program wyborczy przewiduje na ten okres czasu budowę i oddanie do użytku 500 izb mieszkalnych na osiedlu przy ulicy Połomskiej. 700 izb przy ulicy Powstańców, 220 izb przy ulicy Ogrodowej oraz 610 przy ulicy Cieszyńskiej. Ponadto przewiduje się uzyskanie dalszych 800 izb mieszkalnych z budownictwa indywidualnego. W roku 1963 będzie rozpoczęta budowa nowej szkoły podstawowej przy ulicy Połomskiej, zaś przy ulicy Zdrojowej powstanie przedszkole i klub górniczy. Nastąpi też budowa Domu Towarowego, dalszy wzrost placówek detalicznych i punktów usługowych. W czasie tym nie zostanie jeszcze rozwiązany problem zaopatrzenia ludności w wodę, ponieważ przebudowę urządzeń wodociągowych i kanalizacyjnych planuje się na rok 1962.”

Zapowiadano, że centrum nowego „miasta górników” powstanie w Jastrzębiu Górnym, a osiedle Jastrzębie Zdrój stanie się 10-tysięczną dzielnicą miasta, zamieszkałą w większości przez górników kopalni „Jastrzębie” i „Moszczenica”. Jeśli chodzi o to, co zostało z uzdrowiska, wszystkie urządzenia sanatoryjne miały zostać zachowane i przejęte przez obecną służbę zdrowia by zaadaptować je na szpital. W planach była też budowa nowego szpitala miejskiego. A co z usługami publicznymi?

„Ogółem w Jastrzębiu powstanie 5 nowych szkół, hotel miejski, siedziba MRN, Dom Kultury, Teatr. Dom Dziecka, Szkoła Górnicza, stadion sportowy oraz cztery boiska, ośrodek wypoczynkowy, dwa szpitale, dwie oczyszczalnie ścieków, liczne placówki handlowe i lokale usługowe itp. (…). Przewidziano również budowę kilku kin panoramicznych. Dworzec główny PKP powstanie w Jastrzębiu w pobliżu obecnego dworca gromady Jastrzębie Górne. Obok centralnego stadionu sportowego powstanie ośrodek wypoczynkowy oraz parking dla samochodów. Tereny pod budownictwo indywidualne mieścić się będą w części wschodniej. Tak więc w niedalekiej przyszłości będziemy świadkami powstania nowego socjalistycznego miasta, większego od Rybnika i Wodzisławia.”

– pisały w 1961 roku „Nowiny”.

Samą informację o powstaniu nowego miasta gazeta opisała w taki sposób:

„W Dzienniku Ustaw Nr 23/63 opublikowano rozporządzenie prezesa Rady Ministrów, na mocy którego w powiecie wodzisławskim przemianowano osiedle Jastrzębie Zdrój na miasto (…) Jastrzębie jest miastem przyszłości, które w perspektywie liczyć będzie 60 tysięcy mieszkańców. Nie ma takiego drugiego miasta, na którego terenie znajdowałyby się aż trzy kopalnie węgla. Dlatego też w pewnym sensie słuszność przyznać można tym, którzy twierdzą, iż Rybnik jest mózgiem, natomiast Jastrzębie sercem ROW (…). Dzisiejsze Jastrzębie — miasto nie posiada jeszcze nawet rynku, jutro za to będzie posiadało nowoczesne obiekty komunalne, socjalne i kulturalne!”

Już kilka miesięcy po tym wydarzeniu zwracano uwagę, że nowe miasto ma swoje blaski i cienie. Rozkopane i zabłocone drogi, zanikający charakter uzdrowiskowy, ciężkie pojazdy mechaniczne na drogach to niektóre z problemów, na które narzekali mieszkańcy. Brakowało drogerii, sklepu obuwniczego. Chcąc zauważyć światełko w tunelu dziennikarze zwracali uwagę, że „trudna jest droga rozwojowa tego miasta, mającego przed sobą wielką przyszłość”. W listopadzie 1963 roku „Nowiny” wymieniały udogodnienia, które miasto zdążyło zapewnić swoim mieszkańcom:

„Społeczeństwo Jastrzębia ma w chwili obecnej do dyspozycji stałe kino panoramiczne, bibliotekę osiedlową, bardzo skromną Świetlicę, Dom Zdrojowy z salą rozrywkową oraz Klubem Międzynarodowej Prasy i Książki (dzisiejszy Empik – przyp. red.) (…). W sali rozrywkowej odbywają się co sobotę i niedzielę dansingi. Ich urządzania domagała się młodzież, której nie wolno odmawiać tego rodzaju rozrywki.”
„Młodzi górnicy i budowniczowie Jastrzębia ujęli inicjatywę w swoje ręce. Dali temu wyraz m. in. przy przebudowie basenu kąpielowego i budowie przystani kajakowej. Nowi ludzie zaczynają się zżywać z środowiskiem.”