Jeden obraz i kilka słów o sztuce górniczej

Sztuka górnicza to zjawisko, które na przestrzeni wielu lat kształtowało się w różny sposób. Tradycja rzeźbienia w węglu czy graficie bierze swoje początki już w połowie XIX wieku. Niebagatelną rolę odgrywała tu Polska i z całą pewnością można stwierdzić, że tego typu sztuka była specjalnością polskich górników[1]. Bogato zdobione figurki górnicze pojawiły się na przełomie XIX i XX wieku. Od tamtej pory sztuka górnicza diametralnie się zmieniła i obecnie różni się od tej dawnej na wiele sposobów – poprzez odmienne od siebie techniki artystyczne aż po materiał, z których wykonywano poszczególne obiekty. Współczesne rzeźby powstają najczęściej z odpadów elektrod węglowych, czyli z grafitu. Jedną z popularnych technik jest także mieszanie pyłu węglowego z żywicami epoksydowymi w odpowiednich formach[2].

Artyści-górnicy z Jastrzębia

Do obiektów sztuki górniczej prócz pucharków w węglu, graficie czy drewnie, rzeźb a także ciekawych medali gwarkowskich można zaliczyć także obrazy. Szczególną wartość stanowią te malowane przez górników z Jastrzębia-Zdroju. W naszym mieście znanych jest kilku artystów-górników, którzy tworzyli i rzeźbili jak np. nieżyjący już Ludwik Holesz – malarz, artysta[3], znany rzeźbiarz w węglu i graficie Jarosław Namiestnik[4] czy Ryszard Trybulski – autor rozpoznawalnej rzeźby „Rodzina”[5]. Do mniej znanych artystów należy nieżyjący już Hubert Kwiatkowski. Jeden z obrazów jego autorstwa wykonany w 1988 r. został przekazany do Instytutu Dziedzictwa i Dialogu – Łaźnia Moszczenica przez byłego pracownika KWK „Moszczenica” Władysława Trybusa. Sam Pan Władysław wspomina, że obraz ten otrzymał w prezencie urodzinowym od samego autora[6]. W grudniu 2024 r. darczyńca przekazał go Łaźni Moszczenica w formie darowizny.

Hubert Kwiatkowski

Hubert Kwiatkowski autor dzieła, oprócz pracy na kopalni, w wolnym czasie malował także obrazy związane z pracą i życiem górników. Co ciekawe, Kwiatkowski był także jednym z twórców co najmniej trzech z czterech tomów Księgi Pamiątkowej Kopalni „Moszczenica”. Do pierwszej części „Księgi Pamiątkowej”, wykonał oprawę plastyczną, natomiast w części drugiej i trzeciej znalazły się wykonane przez niego szata graficzna, ilustracje i inicjały[7]. Co do jego udziału w tworzeniu czwartej części kwestia jest sporna. Pomimo braku wzmianek o autorach, którzy tworzyli tę część, wykonanie, wygląd a także opracowanie graficzne pozwala przypuszczać, że był jednym z autorów ostatniego z tomów tego cennego dla historii naszego miasta źródła[8]. Pomimo braku autorów zdaniem członków Stowarzyszenia SITG Klubu Seniora „Jas-Mos” autorami ostatniej części Księgi Pamiątkowej byli Gabriela Karpińska i Sławomir Filipowicz[9]. Warto wspomnieć, że wszystkie części Księgi Pamiątkowej Kopalni „Moszczenica” znajdują się w zasobach Galerii Historii Miasta. W 2023 r. w ramach projektu „Społeczny Pamiętnik Jastrzębia-Zdroju” zostały one w całości zdigitalizowane przez Łaźnię Moszczenica i udostępnione na naszej stronie internetowej w zakładce ZBIORY [10].

„Przejście…ku lepszemu”

Dzieło przedstawia postać – górnika znajdującego się w wyrobisku z widoczną obudową kopalnianą. Górnika stoi tyłem. Jest wyposażony w roboczy ubiór górniczy, hełm, pokrowiec i pochłaniacz. Na głowie ma biały hełm, co wskazuje, że górnik był pracownikiem dozoru. Postać podpiera się kilofkiem sztygarskim, co sugeruje długi trzon widoczny w prawej części obrazu. Na wprost wyrobiska w części górnej obrazu widać okno – jest to fragment boiska piłkarskiego. Patrząc na obraz należy wykluczyć, że autor chciał przedstawić w swoim dziele wyobrażenie boiska piłkarskiego, które znajduje się na stadionie miejskim. W 1988 r. nie było jeszcze Stadionu Miejskiego, który wówczas znajdował się w fazie budowy[11]. Wykluczając taką możliwość należy stwierdzić, że najprawdopodobniej autor namalował fragment boiska piłkarskiego znajdującego się przy kopalni „Moszczenica”, na którym na przestrzeni lat rozegrano wiele meczów.

Przedstawienie boiska piłkarskiego w formie wychodzącego z wyrobiska okna sugeruje zgodnie z tytułem: Przejście ku (czemuś) lepszemu. W tym przypadku czymś takim był w wizji autora mecz piłkarski, jako forma wypoczynku po pracy czy górnicza pasja, z uwagi na popularność piłki nożnej w naszym mieście. Górnicy pracujący w trudnych warunkach, znajdujący się w ciemnych wyrobiskach, chodnikach górniczych, potrzebowali odreagowania i rozrywki. Stąd tytuł: „Przejście…ku lepszemu”.

Bibliografia:

I Artykuły internetowe

Rzeźba w węglu, opr. J. Okoń https://muzeumgornictwa.pl/o-muzeum/wystawy/28-rzezba-w-weglu/  [dostęp: 11.06.2025].

Berezowski K., Symbol górniczego trudu, 29.12.2013, https://nettg.pl/gornictwo/116713/symbol-gorniczego-trudu [dostęp: 11.06.2025].

II Opracowania

50 lat KWK Jas-Mos 1962-2012, Jastrzębie-Zdrój 2012.

Miasta i węgiel. Górnicze tradycje partnerskich miast Havirov i Jastrzębie-Zdrój, Jastrzębie-Zdrój-Havirov 2012.

III Prasa

Czy będzie pierwszoligowy?, „Nowiny”, nr 23, 8.06.1988.

Miasto młodych, „Nowiny”, nr 30, 27.07.1988.

Wiewióra, Gdy węgiel był zielony, „Jastrząb”, nr 18, 30.08.1995.

IV Inne materiały

Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część I, 1955-1965.

Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część II 1966-1975.

Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część III 1976-1985.

Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część IV 1986-1995.

Informacje od członków Klubu Seniora SITG „Jas-Mos”.

Rozmowa z Władysławem Trybusem, 11.12.2024.

[1] Rzeźba w węglu, opr. J. Okoń https://muzeumgornictwa.pl/o-muzeum/wystawy/28-rzezba-w-weglu/  [dostęp: 11.06.2025]

[2] K. Berezowski, Symbol górniczego trudu, 29.12.2013, https://nettg.pl/gornictwo/116713/symbol-gorniczego-trudu [dostęp: 11.06.2025]

[3] L. Wiewióra, Gdy węgiel był zielony, „Jastrząb”, nr 18, 30.08.1995, s. 4.

[4] Miasta i węgiel. Górnicze tradycje partnerskich miast Havirov i Jastrzębie-Zdrój, Jastrzębie-Zdrój-Havirov 2012, s. 40-41. 

[5] 50 lat KWK Jas-Mos 1962-2012, Jastrzębie-Zdrój 2012.

[6] Na podstawie rozmowy z Władysławem Trybusem z 11.12.2024.

[7] Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część I, 1955-1965, część II 1966-1975, część III 1976-1985.

[8] Księga Pamiątkowa Kopalni Węgla Kamiennego „Moszczenica”, część IV 1986-1995.

[9] Na podstawie informacji od członków Klubu Seniora SITG „Jas-Mos”

[10] Instytut Dziedzictwa i Dialogu – Łaźnia Moszczenica/Zbiory, https://lazniamoszczenica.pl/zbiory/ [dostęp: 11.06.2025]

[11] Czy będzie pierwszoligowy?, „Nowiny”, nr 23, 8.06.1988, s. 4.; Miasto młodych, „Nowiny”, nr 30, 27.07.1988, s. 1,3.